Dit item is geschreven met in het achterhoofd de bachelor muziek van het Prins Claus Conservatorium. Ik heb gebruik gemaakt van twee documenten:
- BUWE 20260623 gedachten over gedragingen en bewijsstukken.docx
- BUWE 20260625 gedragingen bewijsstukken portfolio theoretische ontwikkeling.docx
Inleiding en positiebepaling
In de propedeuse moet de student een redelijk aantal muzikale concepten leren, leren herkennen en gebruiken die toepasbaar zijn op (ten minste) muziek uit de common practice periode; ruwweg 1700 - 1900 (Bach t.m. Brahms).
Leersituaties waarin dit leren, leren herkennen en gebruiken zich voordoet zijn:
- Analyse & harmonie (AH)
- Gehoorontwikkeling (GO)
- Pianopracticum (PP)
Onderwijs richt zich op conceptueel leren: Weten - Begrijpen - Doen.
In alle situaties draait het om weten begrijpen en doen. Dus altijd alle drie.
De accenten binnen deze drie situaties verschillen echter:
AH draait primair om weten en begrijpen, GO en PP primair om weten en doen. Bij AH is er veel verbale communicatie, bij GO en PP zo minimaal mogelijk verbale communicatie. Niet praten over, maar doen (spelen/zingen).
Deze concepten komen uit diverse Kennisdomeinen.
De muziek en muziekvoorbeelden aan de hand waarvan deze concepten aan de orde worden gesteld, hebben een beperkte complexiteit, zijn redelijk kort en weinig ambigu.
Dat betekent helaas ook dat ze vaak minder interessant en minder uitdagend zijn dan wenselijk is. Dit is een direct gevolg van het feit dat de meerderheid van toegelaten studenten als het gaat om muzikale geletterdheid (weten hoe muzieknotatie werkt, op de hoogte zijn van toonsoorten en hun voortekening, de ordening van toonsoorten in de kwintencirkel, basiskennis omtrent maatsoorten, akkoordmateriaal en dergelijke) functioneel analfabeet is en zich niet bewust is van deze tekortkomingen. Men is in de meeste gevallen onbewust onbekwaam en vindt dit voor een beginnend conservatoriumstudent volstrekt normaal…
Dit is een bijverschijnsel van o.a. opgegroeid zijn in een schermcultuur, met een gefragmenteerd informatielandschap, waarin van fragment naar fragment geklikt wordt (het zogenaamde “snipperklikken”). Hierdoor wordt het leren zien van patronen en verbanden erg lastig.
Ook de taligheid is veelal gebrekkig door niet of veel te weinig begrijpend lezen. Het volgen, laat staan het opbouwen, van een redenering of een samenhangend narratief is dan ook al gauw teveel gevraagd.
Als gevolg van het bovenstaande is systematisch en (vasthoudend) observeren en luisteren voor velen een zware opgave. Het concentratie- en doorzettingsvermogen is beperkt, en men geeft snel op als er niet op een gemakkelijke en snelle manier een resultaat geboekt kan worden.
Om deze ongewenste situatie te beïnvloeden is een benadering van leren gewenst die verbetering in genoemde tekortkomingen mogelijk maakt. Ik gebruikte jarenlang de visie op leren van Novak, Joseph D. (1930-2023) beschreven in zijn boek Novak, Joseph D. - Learning, Creating and Using Knowledge (contents) .jpg en paste die toe op de algemeen theoretische vakken en in het bijzonder in het onderdeel Contextuele Studies (https://skole.nl/index.php/nl/onderzoek/contextuele-studies). Novak werkte samen met de beroemde leerpsycholoog Ausubel, David (1918-2008), die bekend is vanwege zijn zijn werk op het gebied van betekenisgericht leren (meaningful learning).
Aanpak en uitgangspunten
Conceptueel leren: Weten - Begrijpen - Doen
NB illustreren met een wiel met 3 spaken. Het wiel stelt in staat om te navigeren en te reizen binnen de wereld van muziek. De wereld van muziek kan worden gerepresenteerd in kaarten van diverse gebieden. De as (waar het om draait) is intrinsiek gemotiveerd zijn om zichzelf in brede zin te ontwikkelen (in de betekenis van Bildung en niet slechts Ausbildung) en beter te worden als musicus. Dat “beter worden” heeft nadrukkelijk ook betrekking op zaken die te maken hebben met het ontwikkelen van fluency (dingen die getraind en geautomatiseerd moeten worden).
De toenemende bekwaamheid van de student is waarneembaar in gedragingen. Gedraging is een ruimer begrip dan zichtbaar gedrag; het omvat materieel, verbaal en mentaal handelen.
Vooruitgang/verbetering op verschillende dimensies van muzikaal materiaal:
- lengte en omvang
- complexiteit in de hantering van muzikaal materiaal
- textuur
- …
Taal
Al werkend met muzikaal materiaal brengen we zaken onder woorden. Daarbij gebruiken we de observaties, de begrippen die voorbijkomen en zo ontstaan er informatierijke zinnen of proposities die betrekking hebben op muziek in het algemeen en concrete muziekvoorbeelden. In die zinnen worden muzikale concepten benoemd, gerelateerd aan de partituur en aan elkaar. Ze zijn ook te representeren als een Concept Map. Als deze manier van werken een gewoonte wordt zorgt dit ervoor dat kennis beter beklijft en niet snel verdampt. Ook kan er gaandeweg een persoonlijke kennisbasis groeien, waarneembaar in een begrippenapparaat, en een conceptueel kader.
Informatierijke zinnen
Voorbeelden van informatierijke zinnen:
- Dit stuk heeft een hoofdtoonsoort, moduleert naar een verwante toonsoort en weer terug.
- Dit is een voorbeeld van contrapuntische muziek, het maakt gebruik van doorimitatie.
- Een koraal is een voorbeeld van een strofische vorm in muziek; het bestaat uit aantal regels die steeds op een (quasi) fermate eindigen.
- Het menuet is één van de dansvormen die voorkomt in barokmuziek; vaak is er sprake van een driedelige vorm (menuet-trio-menuet) en wordt er gebruik gemaakt van een driedelige maatsoort.
- Dit lied is een voorbeeld van een coupletlied, coupletlied met refrein, doorgecomponeerd lied.
Daarbij komen als “vanzelf” muzikale concepten voorbij.
Topic/thema’s
Een slim gekozen combinatie van informatierijke zinnen kan gebruikt worden om vorm en inhoud te geven aan een thema. Bijvoorbeeld:
- Werken met thema’s & motieven; werken met toonsoorten en harmonieën. Dit kan benaderd worden met muziek in sonatestijl en sonatevormen van bijvoorbeeld Scarlatti, Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert, Schumann, Brahms.
- Het muzikale idee (inventio) als uitgangspunt en vertrekpunt van een compositie. Cantus firmus-technieken van de late middeleeuwen tot en met de barok. Van soggetto naar thema, van thema naar frase en frasering, van frase en frasering naar de uiteindelijke vorm en structuur van een compositie.
- Procematige ontwikkeling van muzikaal materiaal als uitgangspunt voor een compositie: (ontwikkelingsvormen en metamorfosetechnieken: cyclische vormen, goal-oriented )
Muzikaal materiaal
Bachkoralen Inventies Fuga’s Koraalpartita’s Motetten, missen, chansons, madrigalen, liederen Suitedelen (Dualform/Binary form) Delen uit baroksonates en -concerti Karakterstukken uit de romantiek Sonatines Sonates